Таниқли олим Хайрулла Исматуллаевни хотирлаб…

xayrulla ismatullaevНасиба Тоҳир,
Вашингтон

Хайрулла Исматуллаев (1937-2008)

Шу йилнинг (2008) 24 августи, якшанба куни таниқли олим, ўзбек тили ва адабиёти ривожига беқиёс ҳисса қўшган филолог, узоқ йиллардан бери Қўшма Штатларда дарс бериб келаётган Хайрулла Исматуллаев оламдан ўтди.

71 ёшли олим сўнгги пайтларда ўзини бир оз олдириб қўйган, лекин оғир хаста эмас эди, дейди унинг дўстлари.
Исматуллаев Висконсин штатининг Медисон шаҳрида, мусулмонлар қабристонида (Highland Memory Gardens) дафн этилди.

Сўнгги йилларда Американинг Висконсин Университетида ўзбек тили ва адабиётидан сабоқ берган Хайрулла Исматуллаев бир йил аввал нафақага чиққан эди. Бироқ олим изланишда давом этди.

Сўнгги пайтларда кирилл, лотин ва араб ёзувида босмадан чиқиши режаланган Абдулҳамид Чўлпон сайланмаси, фитратшунос олимлар, Муҳаммад Солиҳнинг шеърий тўплами, Ўзбекча-Инглизча луғат, Туркистондан Германия ва Туркияга ўқишга борган ватандошлар тарихи ва чет эллик ўзбекшунослар тарихи устида ишлаётган эди.

Хайрулла Исматуллаев 1937 йилнинг 16 августида Тошкентда шарқшунос олим оиласида туғилган. Иккинчи жаҳон урушида оиласидан етим қолган Хайрулла қариндошлари қўлида катта бўлган.

1960 йилда Тошкент Чет Тиллар Институтини (ҳозирги Ўзбекистон Жаҳон Тиллари Университети) тамомлайди. 1961 йилда эса Тошкент Давлат Университетининг Туркология факултетида кандидатлик ишини бошлайди. 1964-1974 йилларда ушбу даргоҳда дарс беради.

Хайрулла Исматуллаев 1974 йилнинг 14 декабрида Совет ҳукуматига қарши ҳаракат ва коррупсияда айбланиб, қамоққа олинади. Тўққиз йил панжара ортида ўтириб, 1983 йилнинг 29 ноябрида озод этилади.

Олимни яхши билганлар уни сўзи ва қалами ўткир, ўз фикрига эга, қомусий билим соҳиби, ажойиб ва мураккаб шахс дея тилга олади.

Нафақат адабиёт, Чўлпон ёхуд Фитрат ҳақида, балки Ўзбекистон сиёсати, хориждаги ўзбеклар ҳақида аниқ таҳлилий-танқидий гапиришдан тортинмайдиган олим 1990-йиллар бошида Ўзбекистонни тарк этиб, шу-шу ватанига қайтмади.
Туркиялик ўзбек олимларида бири, ҳозирда АҚШнинг Мичиган Давлат Университетида муаллимлик қилаётган Тимур Хўжа ўғли Хайрулла Исматуллаев билан илмий ҳамкорлик қилган. “Қалин дўст эдик”,- дейди у.

“У киши собиқ Совет йилларида коррупсия айби билан қамалиб чиққан. Ўзбекистон мустақил бўлгач, ватанида ижод қилишга уринди, аммо сиёсий босим туфайли хорижга кетишга мажбур бўлди. Хайрулла ака Ўзбекистонга демократия олиб киришнинг тарафдори эди.”

Хайрулла Исматуллаев ҳали яна қанча буюк излаланишлар қилишга қодир эди, дейди унинг ҳамкасби, Висконсин Университети профессори Юлай Шамил ўғли.

“Хайрулла Исматуллаев Ўзбекистон ва Туркистоннинг патриоти эди. Америка фуқароси эмас эди, қўлида ҳали ҳам Ўзбекистон, аниқроғи, совет паспорти эди. Ўзбекистон фарзандиман, ватаним шу деб билган. У ватанини қаттиқ севар ва шу билан бирга қаттиқ танқид қилар эди. Ислом Каримов ҳукуматини очиқ ургани учун қора рўйхатга тушиб қолган. Ўзбекистон ҳукумати Хайрулла акани душман билган, дейишади.”

Хайрулла Исматуллаев 1990 йилдан бошлаб АҚШнинг Индиана Университетида ўзбек тилидан сабоқ берган. Унинг “ўзбек тили” номли икки жилдлик дарслиги Американинг етук олийгоҳларида қўлланиб келинади, ҳатто АҚШ дипломатларига тил ўргатадиган институт томонидан ҳам фойдаланилади. Хайрулла Исматуллаев ўзбек тили ва адабиётини ғарб дунёсига танитган олимлардан, дейди Юлай Шамил ўғли.

“Исматуллаев 2003 йилда Висконсин Университетига ўзбек тили муаллими бўлиб келганида ҳам ёш эмас эди. Лекин биз унинг ёшига емас, билимига қараб, тан бердик. Талаба ва ҳмкасблари учун ҳамиша намуна қилиб кўрсатиб келаман у кишини. Совет даври, мустақиллик даври, Тошкентдаги вазият ва адабиёт ҳақида бирдай қизиқарли маърузалар қила олар эди”.
Темур Хўжа ўғли дейдики:

“Хайрулла Исматуллаев бошлаган ишини жуда пухта бажарадиган, чуқур изланадиган инсон эди. Бирор мақола ёзса, дейлик, уни энг мукаммал шаклга келтирмагунча тинчимас эди. Бир мисол, 2001 йилда “Туркистонда ислоҳот ҳаракатлари ва револютсиялар. “1924” номли китобим чоп этилиб, унга Хайрулла аканинг мақоласини ҳам киритган эдим. Домла шу китоб босма чиқишидан олдин, ҳатто охирги кунгача тузатишлар жўнатиб турганлари ёдимда. “Мана бу сўз, мана бу нуқтани ўзгаритириш керак” дея юборган мактубларини кўриб, ҳақиқий олим билан юзлашганимни англадим.”

Хайрулла Исматуллаев қўлида билим олган минглаб ёшлар бугун дунё кезиб, турли соҳаларда фаолият кўрсатмоқда. Олим битган дарсликлар ва қўлланмалар нафақат АҚШ, балки Европа бўйлаб юқори баҳоланади.

Хайрулла Исматуллаев шогирдлар, китобхонлар ва унинг фарзандлари – Алишер, Бобур ва Сарви хотирасида ҳамон ҳаёт. Олимнинг асарлари эса жаҳон илм тарихида ўз ўрнини топиб бўлган, қолаверса билим излаган инсонлар эъзозида қолади.

“Америка овози” радиоси.

****

ББС радиосида эълон қилинган суҳбат.
(2008 йил 19 апрелда уюштирилган)

АҚШда ишлаётган ўзбек олимининг мухлислармиз саволларига жавоби

Хайрулла Исматуллаев Амир Темур ҳақидаги изланишларини давом эттириш ниятида

Хайрулло Исматуллаев – АҚШдаги Висконсин университетининг Осиё тиллари ва маданиятлари бўлими домласи, ўзбек ва инглиз тилларида ўзбек халқи тарихи ва адабиётига оид ўндан зиёд китоб ва юзлаб мақолалар муаллифи.

1990 йили АҚШга кўчиб кетган олим янги мустақилликка эришган Ўзбекистон ва ўзбек халқи тарихи, маданияти, қадриятлари ҳамда ўзига хослиги билан ғарбликларни таништирган инсонлардан биридир.

Шунингдек, Марказий Осиё учун катта аҳамиятга эга манбаълар ва ғарбнинг илғор қадриятлари билан ўзбек халқини ошно этган олимлардан бири сифатида ҳам билинади.

Қарийб 18 йилдан бери АҚШда ўзбек тилидан дарс бериб келаётган Хайрулла Исматуллаев Америка олий ўқув юртлари учун бир нечта ўзбек тили қўлланмалари ҳамда дарсликлари чоп этган.

Америка ва Оврўпода ўзбекча-инглизча иборалар луғати ва сўзлашув китоблари тузган.

Ўзбекистонда ҳам олим қаламига мансуб ”Самоучитель узбекского языка”, ”Ўзбекча-русча-тожикча сўзлашув” ва ” Алишер Навоий ҳикматли сўзлари” номли китоблар нашр этилган.

Хайрулла Исматуллаев 90-йиллари Амир Темур тарихига қизиққан ва даврий нашрларда соҳибқирон борасида қатор илмий мақолалар чоп этган.

”Аммо кейинчалик Амир Темур ҳақидаги ишлар нима мақсадда қилинаётганини фаҳмлаб, бу соҳадаги нашр ишларимни бутунлай тўхтатдим” – деб айтади Хайрулла Исматуллаев.

Сўнгги йиллари эса у Туркия нашрларида ҳозир Ўзбекистонда қамоқда қолаётган ёзувчи Мамадали Маҳмудов (Эврил Турон) ижодига оид мақолалар чиқарди ва ҳижратдаги ўзбек мухолифати раҳбари ҳамда шоир Муҳаммад Солиҳнинг беш жилдлик асарига муҳаррирлик қилди.

Шу кунларда эса ”Туркистонлик олимлар” номли янги китобни ёзиб тугатган.

Ушбу китобда эса Оврўпо ва Америкада таълим олган туркистонлик олимларнинг изланишу ижоди ва тарихию тақдирлари ҳақида ҳикоя қилинади.

Хайрулла Исматуллаев Ўзбекистон ва, умуман, Марказий Осиёдаги мустақиллик йиллари кечаётган ўзгаришлар, сиёсий ва иқтисодий ислоҳотлар ва айни жараёнлардаги ютуқ ҳамда камчиликлар борасида халқаро матбуотда ҳам қатнашиб келади.

”Студиямиз меҳмони” рукнида Хайрулла Исматуллаев Би-би-си мухлислари саволларига жавоб берди:

Би-би-си: Ҳоқон исмли мухлисимиз ”Ўз тажрибангиздан келиб чиқиб айтингчи, америкаликлар бизнинг тилни ўрганишни қанчалар уддалай олишаяпти, уларнинг ўзбек тили ҳақидаги фикрлари қандай”, деб сўрабди. Британиядан Бўстон исмли мухлисимизнинг ҳам саволи шунга ўхшаш: ”хорижда ўзбек тили ва маданиятига муносабат қандай, умуман чет элликлар ўзбек тилини нима учун ўрганишади”, деган савол билан мурожаат этган.

Хайрулла Исматуллаев: Бу ерда ўзбек тили яхши тил экан, шунинг учун ўрганамиз, дея ўрганишмайди. Ҳар қандай тилни ўрганиш, ўша мамлакат билан боғлиқ, яъни ўша мамлакатда ўзгариш бўладими-йўқми? 1991 йилидан сўнг, йирик ўзгаришлар даврида ўзбек тилини ўрганувчилар жуда кўпайиб кетди. Уларнинг аксари ўзгаришлар илинжида Ўзбекистонга боришди ҳам, лекин ўзгаришлар ижобий бўлмаганидан сўнг яна қайтиб келишди. Ҳозирда ўзбек тилини ўрганувчилар нисбатан кам, лекин ўзгаришларга умидлар йўқолмаган, бу ўзгаришлар бўлади ва уларда биз иштирок этамиз деган мақсадда ўрганмоқдалар.

Би-би-си: Канададан Туркон исмли мухлисимиз нега ўрта тил ғояси амалга ошмай қолди, дея сўрабди.

Хайрулла Исматуллаев: Бизнинг раҳбариятимиз ”туркий” сўзини эшитса, иситмаси чиқиб кетади. Туркиядаги анжуманда фақатгина Ўзбекистон билан Туркманистон бирлашиш ҳақидаги ҳужжатга қўл қўймадилар, шунинг учун бу амалга ошмай қолди ва ҳозирги раҳбарият сақланиб қолса, бу ғоя ҳеч қачон амалга ошмайди.

Би-би-си: Жанубий туркистонлик дея ўзини таништирган мухлисимиз, ўзбек тилини математик таҳлил нуқтаи назаридан ўрганган олимлар биргина ”ишламоқ” феълининг юз мингдан ортиқ шакли борлигини тасдиқлаб, бу нарса ўзбек тилини халқаро даражага олиб чиқиш ва стандартлаштиришга тўсқинлик қилади, деб айтганлар. Сизнингча, бу каби нарса ортиқча нарсами ё-да тилимизнинг бойлигими, деб сўрабди.

Хайрулла Исматуллаев: Биринчидан, сўзнинг маъноси кўп бўлиши бу тилнинг бойлиги. Лекин бир сўзнинг юз мингта шакли бор дейиш у қадар тўғри эмас. Ленинград университетида мен кўринарли нутқ, русчасига ”видимая речь” деган нарса устида ишладим. Лекин математик йўл билан Ўзбекистонда ҳеч ким тил тадқиқотлар олиб бораётгани йўқ. Математик услуб машина ёрдамидаги таржимада жуда қўл келади. Лекин мамлакатимиз кичик ва бу каби ишларни молиялаш учун маблағ етишмайди.

Би-би-си: Берлиндан Муродбек сўраяпти, ”ўзбекчилик” деганда нимани тушунасиз ёки тушунтириб бероласизми?

Хайрулла Исматуллаев: ”Ўзбекчилик” яхши сўз, ўзбек хусусияти деган маънони билдиради. Лекин ёмон томони шундан иборатки, одамлар бир айб қилиб қўйса, ёки хатога йўл қўйса, ”ҳа энди, ўзбекчилик-да”, деб қўйишади. Бундай дейиш керак эмас, ”хато қилдим”, дейиш керак, ”ўзбекчилик” сўзини нотўғри ишлатиш керак эмас. Сўзнинг маъноси яхши, лекин уни салбий маънода ишлатиш керак эмас.

Би-би-си: Ситора Франциядан сўраяпти, Амир Темур фаолияти ҳақидаги тадқиқотларингизни нима учун тўхтатгансиз?

Хайрулла Исматуллаев: Чет элга келганимдан сўнг, худди чанқоқ одамдек Темур ҳақида жуда кўп маълумотларни қидириб топдим. 1500 йилда Темур ҳақида чиққан китобларни Гарвард университети кутубхонасидан топдим. Жуда кўп вақтимни сарфлаб, кўплаб маълумотларни йиғдим. Айрим асарлар Темур тириклиги вақтида чиққан, унинг аскарлари кетидан юриб йиғилган маълумотлар бор экан. Лекин кейинчалик бу изланишларимни тўхтатганлигимнинг сабаби, агарда эътибор берган бўлсанглар, кейинги вақтларда Амир Темурнинг улуғлигини эмас, Темур баҳона бошқа бир инсоннинг улуғлигини исботлаш кучайиб кетди. Бундай лаганбардорликка қўшилиш менга тўғри келмайди. Шунинг учун бу тадқиқотларимни тўхтатдим.

Би-би-си: Мухлисларимиздан бири на АҚШ ва на Оврўпо Ўзбекистон президентига таъсир ўтказа олмайди, сиз бу ҳақда қандай фикрдасиз, деб сўрабди.

Хайрулла Исматуллаев: Таъсирини ўтказади, жуда ҳам ўтказади. Лекин кўплари ўзининг обрўсини тўккиси йўқ. Ҳар қандай обрўсиз одам билан уришиш обрў келтирмайди-ку. Шунинг учун ҳам Оврўпо раҳбарлари назарига олмайди бундай одамларни. Кейинги вақтда қайси бир мамлакатнинг раҳбари ўзбек раҳбарини чақириб учрашди ёки маслаҳатлашди? Ҳеч ким.

Би-би-си: Ўш шаҳридан Одилжон Маҳдумий сўраяпти, Тошкентнинг Халқлар Дўстлиги майдонидаги Шомаҳмудовлар оиласига қўйилган ҳайкалнинг олиб ташланишига муносабатингиз қандай?

ХайруллаИсматуллаев: Менинг бунга муносабатим жуда ёмон. Олиб ташлаш нотўғри, Баҳри опа, Шомаҳмудовлар 16 болани тарбиялаб, вояга етказиш улкан вазифа, катта ишни амалга оширган эдилар.

Би-би-си: Тошкентдан Дилмурод исмли мухлисимизнинг ёзишича, Уинстон Черчиллнинг ”Тарих ғолиблар томонидан ёзилади” деган сўзлари бор. Сиз ўзбек халқи тарихини ёзаётган вақтингиз нималарга кўпроқ аҳамият қаратасиз, деб сўрабди?

Хайрулла Исматуллаев: Тарихни ҳеч ким ёзмайди, тарихда бор нарсаларни халққа кўрсатиш мумкин. Шунинг учун мен бор нарсани ёзишга ҳаракат қиламан.

Би-би-си: Лондонлик мухлисимиз Ўзбекистонда лотин алифбосига ўтиш жараёни ҳақида савол йўллабди. Лотин алифбосига ўтишнинг қандай фойдаси бор эди, миллионлаб доллар маблағни сарфлашга арзирмиди бу уриниш, деб сўрабди у.

Хайрулла Исматуллаев: Мен бу ҳақда ”Эрк” веб-саҳифасида ўнта мақола чоп этдим, ”Тоталитар режим ва алифбо ўзгартириш” фожеаси номи остида. Шу мақолаларимда бу мавзуни жуда жаҳл билан ёритдим, сабаби мен бунга қарши эдим. Алифбони ўзгартириш керак, лотинга ўтиш керак, лекин буни пухта ўйлаб, ҳамма билан маслаҳатлашиб, қозоқ, қирғиз, туркманлар билан келишиб қилиш керак эди. Бундай келишув бўлмади. Бу пулларни бошқа мақсадларда ишлатиш мумкин эди. Кейинроқ, беш-ўн йилдан кейин, ”ўпкамизни жойлаб” олгандан кейин, озгина тўрт-беш танга пул топгандан кейин қилиш керак эди. Бизнинг раҳбарият эса ким биландир жаҳллашиб қолган, ”мана сенга, алифбоинг бўлмаса, мен бошқасига ўтиб кетман”, деб ўзини кўрсатмоқчи бўлиб шундай қилди.

Би-би-си: Мусофирбек Малайзиядан сўраяпти, Ўрта Осиёда бирлашув ғоясига қандай қарайсиз?

Хайрулла Исматуллаев: Жуда яхши савол. Ҳақиқатда регионал бирлашишнинг жуда катта ижобий томонлари бор. Биз қўшни мамлакатлар билан тезроқ бирлашишимиз керак. Тезроқ бир ёқадан бош чиқариб, бирга ҳаракат қилишимиз керак. Иложи бўлса бошқа туркий халқлар билан ҳам. Бу каби кенгашнинг аҳамияти жуда катта. Бундан ҳам Ўзбекистонга ва ҳам бошқа республикларга наф катта бўлади.

Би-би-си: Британиядан Шуҳрат шундай савол йўллабди, сиз ҳозирги ўзбек адабиётидаги қайси асарни ўзига хос ажратиб кўрсата оласиз? Флоридадан Алишер эса Ўзбекистондаги илм-фан билан бўлган вазият ҳақидаги фикрингизни сўрабди.

Хайрулла Исматуллаев: Адабиёт Ўзбекистонда ўлди десам бўлмас, ҳали ўлгани йўқ. Аммо ўлиш арафасида турибди. Шунга қарамай, охирги вақтларда жуда яхши асарлар ҳам чиқди. Шулардан бири Тоғай Муроднинг ”Отамдан қолган далалар” романи деб айтган бўлардим. Яна бири – қайси бир шоир ҳозир Юсуф Жумага тенг келади? Шоирлик бу ажойиб иборалар билан ҳақиқатни, ҳақ гапни ёзиш демакдир. Юсуф Жума шу каби ажойиб ишни қилди. Раҳматли Рауф Парфи яхши шоир эди. Австрияда Ёдгор Обид деган шоир бор. Яхши ёзаяпти. Биз аввал мақтаб юрадиган шоирлар ҳозир шоир эмас, маддоҳ бўлиб қолди. Биз шоир ёзувчимиз бир қизиқ гапни айтибди – ”ёзувчининг пулига қозон қайнатиб бўлмайди”. Яна бир ёзувчимиз бор, лекин уни бир неча йиллардан бери қамоқда ушлашяпти, Мамадали Маҳмудов. Кўп ёзувчилар аҳвол қийин бўлгани учун ёзувчилик қилишмаяпти, оила боқиш билан овора.

Би-би-си: Илм-фан аҳволи-чи?

Хайрулла Исматуллаев: Менинг ўзим академияда ишлаганман. Илм-фан аҳволи ҳозирда яхши десам уят бўлади. Мен бир кичик латифа ёзгандим, мактабда болалардан ота-онангиз нима иш қилади, деб сўрашибди. Бир вақтлар ”отам професссор” деган болага ҳамма ҳавас билан қараган экан. Ҳозирда эса ”отам профессор” деган болага ҳамма ачиниб қараб, ”бечора, отанг университетга трамвайда борадими”, деб мазах қилишса, ўқитувчи ”кулманглар болалар, профессор ҳам Худонинг яратган бандаси”, деб уларни тинчитибди. Ҳозир ана шундай вазият вужудга келди. Профессор оиласини боқишга қийналади, оддий ўқитувчи, доцент, илмий ходим у ёқда турсин. Бу каби шароитда қандай қилиб илмий иш қилсин? Илмий иш уйда озиқ-овқат бўлса, бола-чақа тўқ бўлсагина қилинади. Ўзбекистонда илм-фан тўғрисида ҳеч қандай мақтанадиган ери йўқ.

Би-би-си: Тошкентлик Аброр, Ўзбекистонга қайтишни ўйлаб кўрганмисиз, деб сўрабди?

Хайрулла Исматуллаев: Менимча, Ўзбекистонга қайтишни ҳамма ўйлайди. Ҳар бир инсон ватанини ўйлайди, ватандан улуғ нарса йўқ. Лекин ватанга борган вақтинг қопиб олса, ватан кўзингга кўринмай қолади. Шунинг учун ҳамма четда жон сақлаб юрибди. Лекин ҳамма, қачон ўзгариш бўларкин ва қандай қилиб ўзгариш қилиш керак, деб ўйлаяпти. Албатта ватанга борамиз, ҳозирги ватанга эмас, ўзгарган ватанга борамиз

(19 Апрел, 2008 йил)

ББС

(http://www.bbc.co.uk/uzbek/news/story/2008/04/080419_talkingpoint_ismatullaev.shtml).

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on LinkedIn