Чўлпон шеърларининг асл нусхалари: ”Уйғониш” тўплами

Cho'pon 1922-26 yillariЧЎЛПОН: “УЙҒОНИШ”

Биринчи китоб.

Туркистон Жумҳуриятининг Давлат Нашриёти, Тошкент, 1922

“УЙҒОНИШ” ҳақида

Хайрулла Х. Исматулла, АҚШ.

ЧЎЛПОНнинг 1922 йили Туркистон Жумҳуриятининг Давлат Нашриётида босилиб чиққан илк шеърлар китоби “Уйғониш” деб номланганди. Чиндан ҳам, шу 1922 йилда-ёқ босилиб чиққан Чўлпоннинг “Ўзбек Ёш Шоирлари” ва “Уйғониш”га кирган шеърлари бу ўзбек замонавий шеъриятининг уйғониши бўлиб хизмат этди.

“Уйғониш” беш бўлимдан ташкил топиб, унга жами 20 та шеър киритилган эди.
Биринчи бўлим “Юрт Қайғуси” деб номланиб, унда “Оғриганда”, “Куз”, “Юпанмоқ истаги” шеърлари; “Умид ва имон” деб номланган иккичи бўлимдан етти шеър (“Халқ”, Мен қочмадим”, Кел бери”, “Ўтли сув”, “Виждон эрки”, “Кураш”, “Юрт йўли”); учинчи “Чўрилар учун” бўлимидан учта [“Шарқ қизи”, “Мен ва бошқалар”, “Наврўз кунида”]; “Сезгилар” деб номланган 4-бўлимда иккита [“Барг”, “Нима?”] ҳамда “Севги” деб номланган 5-бўлимда эса бешта [“Қизариш”, “Кулмак истадинг”, “Зия-йи қамар”. “Сендан йироқда” “Кетганингда” ] шеър ўрин олган.

Айрим адабиётшуносларнинг фикрига қараганда, Чўлпоннинг 1922-1926 йиллар орасида яратган шеърлари энг яхши шеърлари сирасига киради.

Ўзбекистон ёки қўшни қардош туркий республикаларда Совет даврида ҳам ва унинг ўрнига келиб, “мустақиллик” деб аталаётган, асли ўзбошимчалик, тоталитар режим даврида ҳам Чўлпон қаламига мансуб “Уйғониш”, “Булоқлар” ва “Тонг сирлари” каби шеърлар тўпламлари ўрганилмади, ўрганиш учун ҳатто имконият яратилмади. Гарчи Чўлпон расман ҳам шоир, ҳам гражданин сифатида оқланган бўлса-да, аслида унинг шеърияти тўла оқланмасдан қолиб кетганди.

Ҳукумат сиёсатпурушларининг айримлари менга эътироз билдириб, ”Ахир биз 1991 йилда-ёқ Чўлпоннинг романини ва шеърларини чиқарганмиз,” деб, айтишлари мумкин.
Чиндан ҳам, Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва Санъат нашриётида 90-йилларнинг бошида Чўлпоннинг “Кеча ва кундуз” романи, “Ёрқиной” драматик асари ҳамда айрим шеърлари филология фанлари кандидати, ТошДУ доценти Озод Шарафиддинов таҳрири остида босилиб чиққан эди. Ўша нашрнинг муқавасига “Масъул муҳарир ва сўзбоши муаллифи – Озод Шарафиддинов” деб тамға босилганди.

Шарафиддинов Озод Обидович ТошДУнинг Филология факултетини тугатганидан сўнг 1951 йилда Москвага бир йиллик аспирантурага бориб, “филология фанлари кандидати” илмий даражасини олиб келиб, то умрининг охиригача, ТошДУ Филфакининг Ўзбек адабиёти кафедрасида доцент бўлиб ишлаган. Тошкент Чилонзорнинг 1-кварталидаги ғиштли уйларда хотини, қизи ва икки ўғли билан узоқ йиллар яшаган. Умрининг охирида, ҳозирги “бошлиқ”ни кўкларга кўтариш кўчасига кирганидан кейин, собиқ Ўзбекистон КП МК биносининг ёнидаги “Мутахассислар Уйи”дан жой ажратилиб берилган эди.
Мен шахсан ўзим 30 йил давомида бу домлаи калон чанқаганида “Шампан”виносини шимириб, “ВОЛГА” машинасини ҳайдаб юрганлигига гувоҳман [“Казбек” папирос чекиб, ўриснинг “Водка”, конягидан ҳазар қилмаслиги ҳақида гапирсам, бошқа гаплар ҳам очилиб кетишини олдини олиб, шу ўринда тўхтата қоламан]…

Шу кунларгача бечора ўзбек зиёлиси, толибу талаблари шу шахс “таҳрир” қилиб кетган буюк Чўлпон асарларини ўқишга мажбур.

Озод Обидович Шарафиддинов “таҳрир”ларига бир мисол:

Биласиз, Чўлпоннинг “Куз” номли шеъри унинг “Уйғониш” тўплами “Юрт Қайғуси” бўлимига киритилган. Аслида “Куз” шеъри куз фасли ҳақида эмас. Шоир сарғайган япроқларни Шарқнинг юзига, бўронларнинг ўйноқлаган кўзларини Ғарбнинг қонга тўлган кўзига ўхшашлигини Шарқ билан Ғарб ўртасида бир зиддият борлигига бир ишорадир. Шу шеърнинг иккинчи тўртлигида шоир ёзади:
,,
Куз қўшини оғу тўлиқ ўқларни
Ёз бағрига ҳеч саноқсиз отмишдир.1

Бу шеърни “адабиётнинг зийрак посбони” О.Шарафиддинов дарров “таҳрир” этиб,
қуйидагича ўзгартиради:

Куз қўшини – оғу булут ўқларни
Ёз бағрига ҳеч саноқсиз отмишдир!
[Чўлпон, Яна Олдим Созимни, Тошкент, 1991, 414-бет]

Мана шу, доимо “Волга” машинасида юрадиган, асли “кандидат олим” Ўзбекистон Ёзувчилар Уюшмасида 30-йилларда айбсиз қамалган ўзбек ёзувчи-шоирларидан ЧЎЛПОН асарларини чиқариш комиссиясига аъзо бўлиб кириб, шоир асарларининг ҳаммасига мана шу услуб билан қўл “теккизиб” чиқиб, “Яна Олдин Созимни ”номи остида адибнинг бир жилдлик асарини ўзбек китобхонларига “тайёрлаб” берганди [Қаранг: Чўлпон, Яна Олдим Созимни. Тошкент, Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва Санъат нашриёти, 1991 йил; Кириш – 5-18-бетлар; Кеча ва кундуз- 21-272; “Ёрқиной”- 273-374; Яна Олдим Созимни – 375-559-бетлар].

Ўша вақтгача Озод Обидович Чўлпон ижоди билан шуғулланмаган эди.
ТошДУ Филология факултети Ўзбек адабиёти кафедраси мажлисида Чўлпон шеърлари муҳокама бўлаётганида ўша вақтдаги доцент, кейинчалик профессор Ботирхон Акрамов бир оғиз “Озод Обидович, сиз Чўлпонни яхши билмайсиз.” деган ҳақиқий сўзи учун О. Шарафиддиновнинг ғазабига учраб, бошқа олий ўқув юртига ишга ўтиб кетишга мажбур бўлганди.

Тўғри, у 50-йилларнинг охирида “Замон, Қалб, Поэзия” номи остида тахминан 10 босма табоқли китоб чиқарган бўлиб, сўнгги даврда бу “китоби”ни ҳатто ўзи эсламайдиган, бирор киши эслаб қолса, уяладиган бўлиб қолганди. Мен аспирантлик вақтимда бу китобни варақлаб чиқиб, унга қўйилган ном [“Замон, Қалб, Поэзия”]дан норози бўлганимдан, китоб муаллифи Озод Шарафиддиновдан сўраган эдим: “Нимага китобингизни “Замон, Қалб, Поэзия” деб номлагансиз; “Замон, Қалб, Шеърият” деб атасангиз, яхши бўлмас эдими?- сўрадим. Ўшанда Озод Обидович менга тушунтиришга уриниб, “Поэзия” деган сўзнинг маъноси жуда катта, “шеърият” сўзининг маъноси, черт побери, ундай катта эмас-да,” деб тушунтирмоқчи бўлди.

Ўша пайтда мен жуда тез “фаҳмлаган” эдим бу доимо ниқобда юрувчи “олим”нинг илмий салоҳияти қайси даражада эканлигини.

Менинг домлам аспирантлик давримда бир куни мени уйларига чақириб, сўраган эдилар:
“-Сен фалон куни қаерда бўлдинг? Ўйлаб қарасам, ўша куни чойхонага борганман.
Очиғини айтдим. Домла у ерда кимлар бўлганлигини сўрадилар ва “Озод ҳам бўлдими?” – деб қўшиб қўйдилар. Мен тўғри гапни айтдим. Шунда домлам професор Ғуломов мени қаттиқ огоҳлантирдилар ва хусусан “Озоднинг кимлигини биласанми? Бу оддий доцентлардан эмас. Озод Шарафиддинов ана у ташкилотнинг одами. У ҳатто мени алдамоқчи бўлди. Сени бўлса, тезликда алдайди бу. Эҳтиёт бўлгин” деб огоҳлантирган эдилар. Домланинг ўша гаплари ҳозиргача қулоғимда жаранглайди…

Чўлпон қаламига мансуб асарларни, хусусан шоир шеърларини Озод Шарафиддинов қандай таҳрир қилганлиги билан биз қизиққанимизда, ёши анчага борган таниқли адибларимиз “1922, 1924, 1926 йилларда босилиб чиққан Чўлпон шеърлари тўпламлари билан буларни қиёсласангиз, ҳаммаси ойдин бўлади-қолади.”дейишди. Шу нуқтаи назардан шоир шеърларини биз 1991 йилги О.Шарафиддинов нашри билан қиёслаб бордик ва мавжуд фарқларни ишнинг “Изоҳлар” бўлимида кўрсатдик.

Чўлпон шеърияти бўйича ҳам хорижий мамлакатларда бир қатор ишлар қилинган.
Чўлпоннинг шеърий асарлари бўйича Усмон Хўжа ўғли, Й. Бензинг, Боймирза Ҳайит, Х. Е.. Самиоглу, Тоҳир Шокир ўғли Чиғатой, Х. Ўзбой, профессор Эдвард А. Оллворт, Темур Хўжа ўғли, Ҳалим Қора каби тадқиқотчилар бир қатор фикр баён қилганлар [Булар ҳақида қаранг: Хайрулла Х. Исматулла, Чўлпон ва Жаҳон. Изланишлар, Топилдиқлар ва Тадқиқотлар, IN: Reform Movements and Revolutions in Turkestan: 1900-1924, SOTA, Haarlem, 2001, pp.227-286].

Мазкур ишимизнинг бу қисмида биз фақат бир тадқиқот устида қисқача тўхталиб ўтамиз.
Туркиялик тадқиқотчи Нармин Эржон хоним Истанбулдаги Мармара университетида Чўлпоннинг шеърий асарлари ҳақида мастерлик диссертатсияси ёқлаган. Нармин Эржоннинг бу диссертацион иши шоирнинг биринчи шеърлар тўплами “Уйғониш”га киритилган шеърлар танқидий матни ўрганилган. Бу диссертацион ишнинг илмий раҳбари проф. Темур Хўжа ўғли бўлиб, бу домланинг ўзи ҳам Чўлпон ижодига оид бир қатор илмий тадқиқотлар олиб борган.

Нармин Эржоннинг иши Мармара университети қошидаги Ижтимоий Фанлар Институтида ёқланган.

Нармин Эржоннинг диссертацияси ушбу тузилишга эга:

Сўзбоши, “Чўлпоннинг ҳаётига оид қисқача маълумот (IV бет), Чўлпоннинг ўзбек адабиётидаги ўрни (VI-IX бет), Транскрипция жадвали (Х бет), [Чўлпон асарлари тилининг] Имло хусусиятлари (XI-ХII бетлар), Матн (1-34-бетлар), Индекс (35-113-бетлар) каби масалалар ёритилган. Нармин Эржон тадқиқотининг биз учун энг фойдали томони шундан иборатки, у Чўлпоннинг “Уйғониш” тўпламига кирган шеърларини Совет даври манбаъларидан эмас, балки 1922 йилги Араб алифбосига асосланган ёзувдаги нашрдан олиб, тадқиқ этган.

Бу ишнинг яна бир фазилати шуки, тадқиқотчи ўз ишида бу тўпламга кирган шеърларнинг алоҳида индексда шоирга хос бўлган тил хусусиятларини тадқиқ этади.

Бу – жуда муҳимдир. Чунки, кўп ҳолларда айрим адабиётшунослар Чўлпоннинг ўзига хос тилини шу кунги тилга мослаштиришга ҳаракат қиладилар.

Хорижлик бир тадқиқотчи Т.О. имзоси билан “Чўлпоннинг “Уйғониш” деган китоби ҳақида ” номли мақоласида, шу тўпламга кирган шоир шеърларини юқори баҳолаб, хусусан шуларни ёзади: “Ўзбекистоннинг, умуман турк қавмларининг севгили шоири бўлган Чўлпон ўзининг биринчи шеърлар тўпламига “Уйғониш” деган ном берган. Бу – бежиз эмас. 20-йиллар Туркистода Миллий Уйғониш даври бўлиб ҳисобланади. .. Чўлпон Туркистон халқининг орзу-истакларини, дард-аламларини шеъларида ниҳоятда усталик билан, таъсирли баён қилиб борган,,,” [Қаранг: “Миллий Туркистон”,1975 йил. 134 А сон, 29-бет].

===========================

МУНДАРИЖА:

1-бўлим: Юрт Қайғуси – Оғриганда ,……………………………
Куз ,……………………………………
Юпанмоқ истаги ……………………..

2-бўлим: Умид ва Имон – Халқ,……………………………………
Мен Қочмадим,………………………
Кел Бери ……………………………….
Ўтли сув,……………………………….
Виждон Эрки,……………………………
Кураш,…………………………………
Юрт Йўли……………………………..

3-бўлим: Чўрилар Учун – Шарқ Қизи,……………………………
Мен ва Бошқалар,…………………..
Наврўз кунида………………………
4-бўлим: Сезгилар – Барг,…………………………………………….
Нима?…………………………………………..

5-бўлим: Севги – Қизариш,………………………………………….
Кулмак истадинг,…………………………………
Зия-йи Қамар,…………………………………..
Сендан Йироқда,…………………………………
Кетканингда……………………………………..

1-бўлим: ЮРТ ҚАЙҒУСИ

ОҒРИГАНДА

Бўғиқ, қисиқ, асабий бир кўнгил билан тун ва кун
Тўшакда, ўйлар орасинда инграб ётмак
Оғир… қийин…
Бу ётишнинг сўнги, сўнги келсун!
Ёзилмаганми бу тунлар сўнгида тонг отмак?

Кўзимда эрта ва кеч бир йиғин хиёл очилар,
Хаёл билан кўраман, кўк юзи булутли каби,
Бутун кўнгил ва юраклар оловли, ўтли каби;
Булут кўзидан эса ерга оғу –ёш сочилар.

Менинг ўйимми қора? Ёки юрт кўкида булут,
Қуюқ булут тўдаси қонли ёш тўкиб йиғлар?
Меним бу хаста дилимни яна нечун тиғлар?
Меним-да кўксима боқмоқчи истар ул бир ўт?

Бўғиқ , қисиқ бу кўнгил кучли ўт билан ёнадир,
У ўт орасида юртнинг хаёли жонланадир…

922 йил, 11 Феврал, Бухоро.

КУЗ

Кўм-кўк экан, сарғайдилар япроқлар –
Оғриқ, мағлуб, тутқун Шарқнинг юзидек.
Бўронларнинг кўзлари, ким ўйноқлар,
Ғолиб Ғарбнинг қонга тўлган кўзидек,

Қора булут тўдаси ким кўкларни –
Шарқни ёпган парда янглиғ ёпмушдир.
Куз қўшини – оғу тўлуғ* ўқларни
Ёз бағрига ҳеч саноқсиз отмишдир!

Бало янглиғ қатор-қатор чизилиб,
Кўк юзидан қарғалар ҳам ўталар.
Шарқдек ичдан яширингина эзилиб,
Кўп жонлилар сўнгги тинни куталар.

Бутун борлиқ – чоғлик ўчиш** олдида,
Совуқ… қора қишга кўчиш олдида.

921 йил, Ноябр 1, Бухоро.

ЮПАНМОҚ ИСТАГИ

Билмадим кўнглимни юпатгай кимлар:
Тоғларми, тошларми* ё оқар сувлар.
Ёки кишанлардан бўшалган қуллар,
Ёки севилмасдан ташланган туллар?

Ёки ойдин тунда кўзимни олмай
Кўклардан юпатқич юлдуз ахтарай?!
Ёки тонг чоғида сабо юпатғай,
Ёки ойдан томган вафосиз нурлар?

Ёку кўз ёшидан йиғилган бир кўл
Бўйида эгилган толда бир булбул
Сайраса, йиғласа, маъшуқаси гул
Кулганда юпатгай кўлдаги хурлар?

Чарчаган йўловчи йўлдан адашса,
Текис йўл қолса-да, тоғларни ошса,
Йўлни кўрсатувчи юлдуз-да қочса,
Шунда юпатгайми яланғоч чўлллар?

Эркин далаларнинг эркин султони,
Сонсиз подаларнинг ёлғиз чўпони
Най чалиб тоғлардан истаса ёрни,
Балки юпатгуси “ёр” деган куйлар?

Турмушда, хаёлда… ҳар бир нарсада
Ёлғиз алданишни кўрган бир банда
Борлиққа қарғишлар ёғдирган танда
Балки юпатгуси у аччиқ сўзлар?

Денгизлар қайнаса, тошса сувлари,
Кесилса йўлчининг истак йўллари,
Денгизга айланса ўнг ва сўллари,
Балки юпатғуси ҳўлланган кўзлар?

Кўнгилда уйғонса енгил ҳаваслар,
Узилса, бузилса олтин қафаслар,
Бирга ичишсалар бир тўда мастлар,
Балки юпатгайлар ўйноқи қизлар?

Ўйланган ўйларга кўнгил юпанмас,
Кўнгилнинг истаги ўй билан қонмас,
Айтарлар бу тунда ёруғ шам ёнмас,
Чақмаса гугуртни асл ўғиллар….

922 йил, июн 9, Жумабозор станцияси (Ўрта Осиё Темирйўли).

2-бўлим: УМИД ва ИМОН:

ХАЛҚ

Халқ денгиздир, халқ тўлқиндир, халқ кучдир.
Халқ исёндир, халқ оловдир, халқ ўчдир…
Халқ қўзғалса куч йўқдир, ким тўхтатсин.
Қувват йўқ, ким халқ истагин йўқ этсин.
Халқ исёни салтанатни йўқ қилди.
Халқ истади, тож ва тахтлар йиқилди…

Халқ истаги*: озод бўлсин бу ўлка,
Кетсун унинг бошидаги кўланка.
Бир қўзғалур, бир кўпирар, бир қайнар,
Бир интилур, бир ховлиқар, бир ўйнар,
Йўқликни-да, очликни-да йўқ этар,
Ўз юртини ҳар нарсага тўқ этар…

Бутун кучни халқ ичидан олайлик,
Қучоқ очиб халқ ичига борайлик!

921 йил, 7 Сентябр, Бухоро.

МЕН ҚОЧМАДИМ

(Тошкентдаги ўртоқларимға)

Мен қочмадим! Нега мени “қочди” деб,
Йўқға бунча шовқун-сурон қилдингиз?
Қучоғини “ўзлиг”ига очди деб,
Оқ исмимга қора занжир илдингиз?

Мен “ўзлик”дан кўпдан бери узилиб,
“Кўплик” ичра ботиб кеткан танамен.
У “кўплик”нинг қайғусида чўзилиб,
Қулоч отиб, сузиб юрган – яна мен.

Мен янгиликлар ўлкасидан синмаған*
Бир қанотни тақиб олиб, қўзғалдим;
Шу йўлимда япроқлари сўлмаған
“Ёш яғоч”нинг соясида тўхталдим.

Икки кўзим ялт-юлт этиб кўкимдан
Тилагимнинг юлдузини қарайдир.
Чоғ-чоғ йиғлаб, ўтиб кетиб ўнгимдан
Қора булут, унинг юзин қоплайдир.

Бироқ яна унинг юзи кўриниб,
Кўзларимни қамаштириб қўядир.
Қилич ботиб, ханжар дилга уруниб,
Тунга яна қайси қараш тўядир?

Мен қочмадим! – мен тилакни излаймен,
Қанот кучлик, борган сари тезлаймен!

921 йил, Бухоро.
***

ЎТЛИ СУВ

Зўр денгизнинг тўлқинидир, бағримда
Юз йилларнинг қонли қўрқинч изи бор.
Юмшоқ сувдан бирикирган оғзида
Шафқат билмас исёнларнинг сўзи бор!

Қандай мағрур ахмоқлар, ким тинч ерда
Тот олурлар уни қарғаб, сўкмоқдан.
Йўлчи бўлиб, йўлга чиққач, бу ерда
Жон берарлар даҳшатидан, қўрқмоқдан.

Қора булут кўзларидан кўп чоқлар
Ҳовуч-ҳовуч янги кучлар оладир.
Эй тинч ерда кулар юзли ўйноқлар,
Сизга ёлғиз қовоғини соладир.

Саватингиз, хуржунингиз кўрди, ким
Кўз ёшлари қайғулар-ла тўлмишдир.
Учиб ўткан йўлчилардан сўрди, ким
Қўлингизда жон йигитлар ўлмишдир.

Кўпирар ул, ҳовлиқар ул, тошар ул,
Гўрингиздан наъра тортиб ошар ул!..

922 йил, Март 22, Тошкент.
***

КЕЛ БЕРИ

Кел менга, кел, кел менга,
Қучоғимни очганмен.
Турмуш – ҳақиқат бўлса,
Борлиғимни отганмен.

Мен кучли, менда исён,
Мен – тўлқин, менда туғён.
Кўпирурмен, тошармен,
Чегарамдан ошармен!

Тўфоним елни босар,
Турмуш тоғларин ошар
Ва ўлмас, мангу яшар!..

921 йил, Сентябр 21, Девонабоғ.

ВИЖДОН ЭРКИ

(Тутқунларға)

Эй тутқунлар, эй эзилган,
Эй қийналған йўқсул эллар!
Эй умидсиз, эҳ чизилған
Дор олдига… оппоқ диллар!

Эй бевалар, бечоралар,
Эй боғланған кишанларга,
Эй эрк учун оворалар,
Кўп ялинманг сиз уларға!

Бўрилардан омон кутмак
Тентакларнинг ишидир ул.
Ҳар маънини ҳатлаб ўтмак
Турмушда энг тўғри бир йўл.

Зулм олдида ҳар бир нарса,
Эҳтимол, ки бўйнин эгар.
Агар зулм авжга келса,
Кўк боши-да ерга тегар.

Ҳайвонларға, инсонларға
Золим эга бўлмай қолмас.
Фақат эркин виждонларға
Эга бўлмак мумкин эрмас!..*

Июн 1922, Самарқанд.

КУРАШ

Бақирғувчи, ўкиргувчи бир товуш
Ботирларнинг жон сўраған товшидир.
Йиқитгувчи, ағдаргувчи қўзғалиш
Яқиндаги зўр курашнинг бошидир.

Тентаклардек борар ерин билолмай,
Унда-бунда ўзни урган душмандир.
Кенг юракда тура олмай, сиғолмай,
Тошиб кеткан йўқсилдаги имондир.

Улуғ, қаттиқ ағдаргувчи бир кураш,
Ё бор бўлиш, ё йўқ бўлиш,
Йўқ – яраш!

921 йил, Март 8, Тошкент.

ЮРТ ЙЎЛИ

Узоқ… оғир йўлға чиққан йўлчимен,
Бу йўлларда қилағузим юлдуздир.
Мен юртимнинг пок истакли кучимен,
У юлдузнинг тугалиши кундуздир.

Томирларим, олов каби қайнаған
Қонларини кечмишлардан олмишдир.
Билагимда ирғиб, чопиб ўйнаған
Унутма, ким оёқларинг толмишдир.

Узоқ йўлнинг йўлчисимен, борамен,
Истагимни бу йўллардан оламен.

922 йил, Декабр 12, Бухоро.

3-бўлим: ЧЎРИЛАР УЧУН

ШАРҚ ҚИЗИ

(Синглимга)

Айталар, ким совуқ, шумли қора қиш
Ўтиб кетиб, келмиш чиройли баҳор.
Гулга ошиқ бўлиб, сайрар эмиш қуш,
Гул ҳам ул қушларга нозланиб қарар.

Айталар, далада ер бети тамом
Кўм-кўк духобадан кўйлаклар киймиш.
Хўрозлар чақириб, юзин очса тонг,
Сабонинг лабини ошиқлар эммиш…

Ҳар кимда бир шодлик, ҳар кимда бир руҳ,
Ҳар ким кулиб қарар эмиш дунёға.
Ҳатто, чол-бобойлар айталармиш: “Уҳ
Чиқиб юрсанг эди ёзги ҳавоға!”

Фақат мен бир ўзим, Шарқнинг бир қизи
Баҳор келганини кўрмай қоламен.
Узун, қора қишнинг кетмасдан изи
Унинг дўсти – кузни кутиб оламен.

Меним учун ёруғ дунё роҳати –
Тўрт девор ичинда кўзлар ўйнатмак.
Меним учун улуғ шодлик соати –
Телба кўкрагимда ўйлар уйғотмак…

Мен бир Шарқ қизимен, Шарқнинг ўзидек
Бутун таним, жоним – хаёл уяси.
Меним қора кўзим кийик кўзидек
Белгисиз овчининг ўқин кўргуси….

Айталар, ким ёзда ҳар бир жонивор
Эркин нафас олар, шодланар, яйрар…
Айтмайлар, ким Шарқда борлиқ хотинлар
Ул ёруғ дунёга не замон кирар?

920 йил,Апрел 22, Тошкент.

МЕН ва БОШҚАЛАР

(Ўзбек Қизи Оғзидан)

Кулган бошқалардир, йиғлаған менмен,
Ўйнаған бошқалар, инграған менмен.
Эрк эртакларини эшиткан бошқа,
Қуллик қўшиғини тинглағон менмен.

Бошқада қанот бор, кўкка учадир,
Шохларға қўнадир, боғда яйрайдир.
Сўзлари садафдек, товуши найдек
Куйини ҳар ерда элга сайрайдир.

Менда-да қанот бор, лекин боғланғон…
Боғ йўқдир, шох йўқдир, қалин девор бор.
Сўзлари садафдек, товуши найдек.
Куйим бор. Уни-да деворлар тинглар…

Эркин бошқалардир, қамалғон менмен,
Ҳайвон қаторида саналғон менмен.

Апрел 1921 йил, Тошкент.

НАВРЎЗ КУНИДА

Хира, ўчкан, кирлик, кучсиз дилларга
Ёруғ ёғду турмуш сепган янги кун,
Сира севинч бермас ўзбек қизига,
Йўқса унға мангуликми қора тун?

Неча юз йил кишанларда энтиккан
Қашшоқ, йўқсил, тутқунларга эрк берар,
Ўзбек қизи: “Бошқаларга эрк берган
Менга қани эркинг?..” деса, не деяр?

Кўклардаги дона-дона сочилған
Юлдузларми эзгу кунни олқишлар?
Кимга тегар юлдуз кўздан отилған
Аччиқ гина, лаънатлару қарғишлар?

Гулой, Тўти, Қумри, Ойхон, Ёрқинлар
Наврўз куни деворларға қарайлар.
Кўчаларда эр-қизлардан* оқинлар,
Тутқунларнинг ёнлариға кирмайлар.
Қаторларға уларни ҳам олмайлар,
Тутқунларни кишига ҳам санмайлар…

Тутқунларнинг кўз ёшлари баҳорнинг
Шудрингидек гўзалликни хўллайлар.
“Гўзалликни севдим ” деган эркинлар,
Кўриб туриб уялмайлар. Ўлмайлар!..

Наврўз куни эрксизларга эрк берар,
Ўзбек қизи эркли кунда бўшолмай,
Зиндон каби тор уйидан чиқолмай,
Қалин, оғир деворларни йиқолмай,
Борлиғини кенг дунёга отолмай,
Чин эрк кунни кута-кута телмирар…

921 йил, Апрел 27, Тошкент.

4-бўлим: СЕЗГИЛАР

БАРГ

Жонланди, яшарди, кўкарди қарашим,
Ўзимда бир турли эркинлик сезамен.
Кўнглимда қолмади шу тинда ғам-ғашим,
Умиднинг ипаклик қилини чўзамен.

Шу чоғда, шу боғда ҳар нарса юмшоқдир
Ҳар нарса кўкарган, ҳар нарса яшнайдир.
Шу боғда, шу чоғда ҳар нарса оппоқдир,
Қуёш-да нурини ҳовучлаб ташлайдир.

Ариқда сувларнинг ўйноқи қўшиғи
Шохларда ухлаган баргларни уйғотди.
Айниқса, шамолнинг у юмшоқ шўхлиги
Шохларда баргларни титратди, ўйнатди.

Қип-қизил қанотли капалак, йўлида
Учратди чиройли чизанак қизини,
Капалак тикилгач, у қизча қўлида
Ушлаган япроқ-ла беркитди юзини.

Олтинли қўнғизни болалар ушлашиб,
Ип билан кўкларга учириб ўйнайлар.
Қулликни севмаган йўқсилни кучлашиб,
Нимага ўзининг эркига қўймайлар.

Лабларим шу тунда чанқаған, қизарған.
Кавсарнинг сувидан шароблар истамас.
Фаришта қилиқли, малика қизлардан
Чанқоқни босувчи бир ўпич сўрамас.

Кўклардан малаклар қиз бўлиб тушсалар.
Яна мен ўтларни қўйнимга қўймаймен.
Қўйнимга тўлсалар, қўйнимдан тошсалар
Гулларнинг ҳидлари… Мен сира тўймаймен.

Ўпмаймен шу чоғда фаришта – малакни,
Ўпамен бутоқда титраган бир баргни…

1922 йил, Май 12, Бухоро.

НИМА?

Бир-икки яхши сўз айтдинг,
Ҳолимни англаганингми?
Кўзларни қайғили этдинг
Ҳолимға йиғлағанингми?

Ётликлар битдими энди,
Ортиқ мен сенга яқинми?
Қарғишлар битдими энди,
Олдимми эски ҳаққимни?

Тўйдиргич, қоп қора тунлар
Ёпқични олдими биздан?
Юргайми ёғдули кунлар
Сен боскан “севгили” издан?

Кўкламнинг олдини тўскан
Зулматлик қишми йиқилди?
Бўйниға лолалар оскан
Кўкламми ўрнига келди?

Кўнглимда сирли қоқилған
Кўнглумнинг сарпосидурми?
Ё кўкда янглиш отилған
Бир юлдуз куррасидирми?

Бир сўзла, биргина сўзла,
Қолдирма шубҳа кўнгилда!

922 йил, Июн 22, Тошкент.

5-бўлим: СЕВГИ

ҚИЗАРИШ

Нечун қизарди юзинг қип-қизил анор янглиғ,
Дилингда ўйноқи бир шарпа ўтдими шошилиш?
Кўзингда кучли ҳавасларнинг излари қолмиш…
Қизармоғинг, йўқ эса, сирли ипками боғлиғ?

Қизарғанингда лабингдан-да бир тилак учди,
Унинг қанотлари кўнглимга ғамли ел урди.
Ойимни ул тилагин бирла илгари сурди
Ва кўкда бир тўда алдамчи севгилар қучди…

Нечун, нечун яна кўзларда томчилар ўйнар?
Нечун, нечун бу аламларни кўммадик бирга?
Нечун, уларни ташийликми* сўнг қўнуқ – гўрга?
Нечун юзинг яна сўлғун, нечун узун ўйлар?

Лабингда биргина сўз бор, фақат дея олмайсен,
Нечун уни демакка кечмишингми қўймайдир?
Нечун мени кўрганда энди сўзлай олмайсен?
Нечун сенинг қарашинг ўйга ҳеч тўёлмайдир?

Бир оз… бир оз сўзла. Англатиб бер сен,
Лабингда мангу ёпиқ қолмасун у биргина сўз.
Гўзал чечакдек очилсун сўнук ва сўлғин юз
Ва мен-да дардингга бир чора, бир шифо топайин.

Лабингда қолса у сўзлар яна ўшал қизариш,
Яна кўнглингда ҳароми ва ўйноқи шарпа,
Яна сўниш ва ўчиш… мангу, доимо қарғиш,
Битар, кетар шу балолар… лабингга жон кирса!

Нечун юзингда қизил чўғ каби ёниш, қизариш?
Ярарми менга-да билмак, нечун, нечун бу иш?

922 йил, Феврал 5, Бухоро (Ҳарбий Хастахона)

КУЛМАК ИСТАДИНГ

Не учун кулмак истадинг, гўзалим?
Йўқса сўлмоқди лабларингнинг иши…
Не учун тишларингнинг беркиниши
Бу йўли битмак истади, малагим?

Сен, ки кулмак билан вужудимни
Баъзида севгига кўтарардинг.
Сўнгра бирдан яна чўкар эрдинг
Эски, беҳуда, кенг хаёлларингга.
Ол қўлимни бир оз-да қўлларингга,*
Кўкка беҳуда қўйма дудимни!

Севги – дард, севгувчи-да – бир тентак.
Сен-да тентакдан эътироз этасен.
Қочасен. Оҳ, фақат одош кетасен.
Истагинг борми, ким бориб етасен?**
Қайда бўлсанг-да, ғирт бўғар севмак,
Севгидан кечмак истасанг, гўзалим,
Ташла, бехуда ўйдир ул, азалим.

Менга бир кулмак истадинг, малагим.
Кул, ки кулсун кулолмаган тилагим!

922 йил, Январ 4, Бухоро [Ҳарбий Хастахона].

ЗИЯ-ЙИ ҚАМАР

(Усмонлича)

Қамар зиясини докдукче далғали денгизе,
Гелир хаёлиме гечмиш о умр-и ишқ-и ҳевес.
Юзунг зиясини серпдикче бу солуқ бенгзе
Гўнгул телатуна башлар; фақат юзунде қафас.

Гўнгул қафесда теламла уғраширкен бен,
Заволли бен гине аваре ишқинг ардиндан
Қошар, гидер. Гине эмели булмаярақ
Дўнар, гелир, док’керим қатрлер…сефеф гиби ақ!

Денгиз мияб-и кебуд иле иште чалқанарақ
Телатумунда мудавим… бен иште алданарақ
Гўнгул телатум иле “ишқ гел, бириқма!” дерим,
Ве шўйле ишқ-и серабинг элинде жом верир идим.

Денгиз телатуми устунде бир йиғин перилер,
Беяз, хафиф сисе бензер зариф телбисле
Қамар зиясини ўқшар ве рақс эдер, севинир.
Денгиз қучағи – ўюн бақчаси гулер, ойнар.
Бен иште севгили умудлер … ве сонг тенеффусле
Нефес алир ве гине раҳима гирер, гидерим,
Бу йўлда жанум, ҳич шубҳасиз, феда эдерем….

Қамер зиясинин серпер о далғали денгизе
Юзунг зиясини серпер бу сопсолуқ бенгизе.

922 йил, Феврал 2.

СЕНДАН ЙИРОҚДА…

Йироқлашдим, узоқлашдим бир неча кун сендан,
Хол сўраб кўр мендан,
Нега мунча оғир келди бу йироқлиқ менга,
Англатайин сенга!
Чунки сенинг қарашингда мен айрилиқни ўйламай
Кўзларингга тикилдим.
Ўзлигимга, борлиғимға баҳо қўймай, санламай
Ерга қадар эгилдим.
У кўзларнинг тошқинида балиқ каби сузганмен.
Айрилиқни ўйлайми?
Бошқа дунё, босқа ўйдан боғланишни узганмен.
Сенга қараб тўяйми?
Мана энди бир нача кун сендан йироқ қолдим-да,
Қайғуларға кўмилдим,
Айрилиқда қайғу ичра улишимни олдим-да,
Кўзларингни хўб билдим.
Энди сенга кўнгил дардин буткул очиб берайми?
Истайсанми сен шуни?
Истамасанг, қистамаймен… Олдин сени кўрайми,
Сўнг айтайми мен уни?
Яхши,… энди қанотимни ростлайин,
Учиб бориб олдин сени топайин,
Сўнг дардимни очайин.

922 йил, Апрел 11, Тошкент.

КЕТКАНИНГДА

(Клеупатрага)

Кетдингми мангуга ташлаб,
Қолдимми қайғуларим-ла?
Ҳижроннинг* куйини бошлаб
Йиғловчи чолғувларим-ла?

Севгимдан сўнгги малаклар
Тўп-тўғри кўкками учди?
Кўнглимдан тоза тилаклар
Ёвнингми бағриға тушди?

Ортиқ сен мендан узоқда
Кўзларни ўйнатасенми?
Ортиқ сен бошқа булоқда
Дилларни қайнатасенми?

Ортиқ сен ундаги боғда,
Ортиқ мен якками қолдим?
Фарёд йўқ… барча жаҳон жим,
Ер ютса яхши шу чоғда!…

Кетдингми сен мени ташлаб?
Қолдимми қайғумни бошлаб?

1922 йил.

*****

Birinchi kitob:

CHO’LPON

“UYG’ONISH”

Turkiston Jumhuriyatining Davlat Nashriyoti, Toshkent, 1922,

“UYG’ONISH” haqida

Xayrulla H. Ismatulla, AQSh.

CHO’LPONning 1922 yili Turkiston Jumhuriyatining Davlat Nashriyotida bosilib chiqqan ilk she’rlar kitobi “Uyg’onish” deb nomlangandi. Chindan ham, shu 1922 yilda-yoq bosilib chiqqan Cho’lponning “O’zbek Yosh Shoirlari” va “Uyg’onish”ga kirgan she’rlari bu o’zbek zamonaviy she’riyatining uyg’onishi bo’lib xizmat etdi.

“Uyg’onish” besh bo’limdan tashkil topib, unga ja’mi 20 ta she’r kiritilgan edi.
Birinchi bo’lim “Yurt Qayg’usi” deb nomlnib, unda “Og’riganda”, “Kuz”, “Yupanmoq istagi” she’rlari; “Umid va imon” deb nomlangan ikkichi bo’imdan yetti she’r (“Xalq”, Men qochmadim”, Kel beri”, “O’tli suv”, “Vijdon erki”, “Kurash”, “Yurt yo’li”); uchinchi “Cho’rilar uchun” bo’imidan uchta [“Sharq qizi”, “Men va boshqalar”, “Navro’z kunida”]; “Sezgilar” deb nomlangan 4-bo’limda ikkita [“Barg”, “Nima?”] hamda “Sevgi” deb nomlangan 5-bo’limda esa beshta [“Qizarish”, “Kulmak istading”, “Ziya-yi qamar”. “Sendan yiroqda” “Ketganingda” ] she’r o’rin olgan.

Ayrim adabiyotshunoslarning fikriga qaraganda, Cho’lponning 1922-1926 yillar orasida yaratgan she’rlari eng yaxshi she’rlari sirasiga kiradi.

O’zbekiston yoki qo’shni qardosh turkiy respublikalarda Sovet davrida ham va uning o’rniga kelib, “mustaqillik” deb atalayotgan, asli o’zboshimchalik, totalitar rejim davrida ham Cho’lpon qalamiga mansub “Uyg’onish”, “Buloqlar” va “Tong sirlari” kabi she’rlar to’plamlari o’rganilmadi, o’rganish uchun xatto imkoniyat yaratilmadi. Garchi Cho’lpon rasman ham shoir, ham grajdanin sifatida oqlangan bo’lsa-da, aslida uning she’riyati to’la oqlanmasdan qolib ketgandi.

Hukumat siyosatpurushlarining ayrimlari menga e’tiroz bildirib, ”Oxir biz 1991 yilda-yoq Cho’lponning romanini va she’rlarini chiqarganmiz,” deb, aytishlari mumkin.

Chindan ham, G’afur G’ulom nomidagi Adabuyot va San’at nashriyotida 90-yillarning boshida Cho’lponning “Kecha va kunduz” romani, “Yorqinoy” dramatik asari hamda ayrim she’rlari filologiya fanlari kandidati, ToshDU dotsenti Ozod Sharafiddinov tahriri ostida bosilib chiqqan edi. O’sha nashrning muqavasiga “Mas’ul muharir va so’zboshi muallifi – Ozod Sharfiddinov” deb tamg’a bosilgandi.

Sharafiddinov Ozod Obidovich ToshDUning Filologiya fakultetini tugatganidan so’ng 1951 yilda Moskvaga bir yllik aspiranturaga borib, “filologiya fanlari kandidati” ilmiy darajasini olib kelib, to umrining oxirigacha, ToshDU Filfakining O’zbek adabiyoti kafedrasida dotsent bo’lib ishlagan. Toshkent Chilonzorning 1-kvartalidagi g’ishtli uylarda xotini, qizi va ikki o’g’li bilan uzoq yillar yashagan.Umrining oxirida, hozirgi “boshliq”ni ko’klarga ko’tarish ko’chasiga kirganidan keyin, sobiq O’zbekiston KP MK binosining yonidagi “Mutaxassislar Uyi”dan joy ajratilib berilgan edi.
Men shaxsan o’zim 30 yil davomida bu domlai kalon chanqaganida “Shampan”vinosini shimirib, “VOLGA” mashinasini haydab yurganligiga guvohman [“Kazbek” papiros chekib, o’risning “Vodka”, konyagidan hazar qilmasligi haqida gapirsam, boshqa gaplar ham ochilib ketishini oldini olib, shu o’rinda to’xtata qolaman]…

Shu kunlargacha bechors o’zbek ziyolisi, tolibu talablari shu shaxs “tahrir” qilib ketgan buyuk Cho’lpon asarlarini o’qishga majbur.

Ozod Obidovvich Sharafiddimov “tahrir”lariga bir misol:
Bilasiz, Cho’lponning “Kuz” nomli she’ri uning “Uyg’onish” to’plami “Yurt Qayg’usi” bo’limiga kiritilgan. Aslida “Kuz” she’ri kuz fasli haqida emas. Shoir sarg’aygan yaproqlarni Sharqning yuziga, bo’ronlarning o’ynoqlagan ko’zlarini G’arbning qonga to’lgan ko’ziga o’xshashligini Sharq bilan G’arb o’rtasida bir ziddiyat borligiga bir ishoradir. Shu she’rning ikkinchi to’rtligida shoir yozadi:

,,,
Kuz qo’shini og’u to’liq’ o’qlarni
Yoz bag’riga hech sanoqsiz otmishdir1

Bu she’rni “adabiyotning ziyrak posboni”O.Sharafiddinov darrov “tahrir” etib,
quyidagicha o’zgartiradi:

Kuz qo’shini – og’u bulut o’qlarni
Yoz bag’riga hech sanoqsiz otmishdir!
[Cho’lpon, Yana Oldim Sozimni, Toshkent, 1991, 414-bet]

Mana shu, doimo “Volga” mashinasida yuradigan, asli “kandidat olim” O’zbekiston Yozuchilar Uyushmasida 30-yillarda aybsiz qamalgan o’zbek yozuvchi-shoirlaridan CHO’LPON asarlarini chiqarish komissiyasiga a’zo bo’lib kirib, shoir asarlarining hammasiga mana shu uslub bilan qo’l “tekkizib” chiqib, “Yana Oldin Sozimni ”nomi ostida adibning bir jildlik asarini o’zbek kitobxonlariga “tayyorlab” bergandi [Qarang: Cho’lpon, Yana Oldim Sozimn. Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va San’at nashriyoti, 1991 yil; Kirish – 5-18-betlar; Kecha va kunduz- 21-272; “Yorqinoy”- 273-374; Yana Oldim Sozimni – 375-559-betlar].

O’sha vaqtgacha Ozod Obidovich Cho’lpon ijodi bilan shug’ullanmagan edi.
ToshDU Filologiya fakulteti O’zbek adabiyoti kafedrasi majlisida Cho’lpon she’rlari
muhokama bo’layotganida o’sha vaqtdagi dotsent, keyinchalik professor Botirxon Akramov bir og’iz “Ozod Obidovich, siz Cho’lponni yaxshi bilmaysiz.” degan haqiqiy so’zi uchun O. Sharafiddinovning g’azabiga uchrab, boshqa oluy o’quv yurtiga ishga o’tib ketisha majbur bo’lgandi.

To’g’ru, u 50-yillarning oxirida “Zamon, Qalb, Poeziya” nomi ostida tahminan 10 bosma taboqli kitob chiqargan bo’lib, so’nggi davrda bu “kitobi”ni xatto o’zi eslamaydigan, biror kishi eslab qolsa, uyaladigan bo’lib qolgandi. Men aspirantlik vaqtimda bu kitobni varaqlab chiqib, unga qo’yilgan nom [“Zamon, Qalb, Poeziya”]dan norozi bo’lganimdan, kitob muallifi Ozod Sharafiddinovdan so’ragan edim: “Nimaga kitobngizni “Zamon, Qalb, Poeziya” deb nomlagansiz; “Zamon, Qalb, She’riyat” deb atasangiz, yaxshi bo’lmas edimi?- so’radim. O’shanda Ozod Obidovich menga tushuntirishga uriib, “Poeziya” degan so’zning ma’nosi juda katta, “she’riyat” so’zining ma’nosi, chert poberi, unday katta emas-da,” deb tusuntirmoqchi bo’ldi.
O’sha paytda men juda tez “fahmlagan” edim bu doimo niqobda yuruvchi “olim”ning ilmiy salohiyati qaysi darajada ekanligini.

Mening domlam aspirantlik davrimda bir kuni meni uylariga chaqirib, so’ragan edilar:
“-Sen falon kuni qayerda bo’lding? O’ylab qarasam, o’sha kuni choyxonaga borganman.
Ochig’ini aytdim. Domla u yerda kimlar bo’lganligini so’radilar va “Ozod ham bo’ldimi?” – deb qo’shib qo’ydilar. Men to’g’ri gapni aytdim. Shunda domlam profesor G’ulomov meni qattiq ogohlantirdilar va xususan “Ozodning kimligini bilasanmi? Bu oddiy dotsentlardan emas. Ozod Sharafiddinov ana u tashkilotning odami. U xatto meni aldamoqchi bo’ldi. Seni bo’lsa, tezlikda aldaydi bu. Ehtiyot bo’lgin” ogohlantirgan edilar. Domlaning o’sha gaplari hozirgacha qulog’imda jaranglaydi…

Cho’lpon qalamiga mansub asarlarni,xususan shoir she’rlarini Ozod Sharafiddinov qanday tahrir qilganligi bilan biz qiziqqanimizda, yoshi anchaga borgan taniqli adiblarimiz “1922, 1924, 1926 yillarda bosilib chiqqan Cho’lpon she’rlari to’plamlari bilan bularni qiyoslasangiz, hammasi oydin bo’ladi-qoladi.”deyishdi. Shu nuqtai nazardan shoir she’rlarini biz 1991 yilgi O.Sharafirrinov nashri bilan qiyoslab bordik va mavjud farqlarni ishning “Izohlar” bo’limida ko’rsatdik.

Cho’lpon she’riyati bo’yicha ham xorijiy mamlakatlada bir qator ishlar qilingan.
Cho’lponning she’riy asarlari bo’yicha Usmon Xoja o’g’li, Y. Benzing, Boymirza Hayit, H. E.. Samioglu, Tohir Shokir o’g’li Chig’ayoy, H. O’zboy, professor Edvard A. Ollvort, Temur Xoja o’g’li, Halim Qora kabi tadqiqotchilar bir qator fikr bayon qilganlar [Bular haqida qarang: Khayrulla H. Ismatulla, Cho’lpon va Jahon. Izlanishlar, Topildiqlar va Tadqiqotlar, IN: Reform Movements and Revolutions in Turkestan: 1900-1924, SOTA, Haarlem, 2001, pp.227-286].

Mazkur ishimizning bu qismida biz faqat bir tadqiqot ustida qisqacha to’xtalib o’tamiz.
Turkiyalik tadqiqotchi Narmin Erjon xonim Istanbuldagi Marmara universitetida Cho’lponning she’riy asarlari haqida masterlik dissertatsiyasi yoqlagan. Narmin Erjonning bu dissertatsion ishi shoirning birinchi she’rlar to’plami “Uyg’onish”ga kiritilgan she’rlar tanqidiy matni o’rganilgan. Bu dissertatsion ishning ilmiy rahbari prof. Temur Xo’ja o’g’li bo’lib, bu domlaning o’zi ham Cho’lpon ijodiga oid bir qator ilmiy tadqiqotlar olib borgan.
Narmin Erjonning ishi Marmara universiteti qoshidagi Ijtimoiy Fanlar Institutida yoqlangan.

Narmin Erjonning dissertatsiyasi ushbu tuzilishga ega:
So’zboshi, “Cho’lponning hayotiga oid qisqacha ma’lumot (IV bet), Cho’lponning o’zbek adabiyotidagi o’rni (Vi-IX bet), Transkriptsiya jadvali (X bet), [Cho;lpon asarlari tilining] Imlo xususiyatlari (XI-XII betlar), Matn (1-34-betlar), Indeks (35-113-betlar) kabi masalar yoritilgan. Narmin Erjon tadqiqotining biz uchun eng foydali tomoni shundan iboratki, u Cho’lponning “Uyg’onish” to’plamiga kirgan she’rlarini Sovet davri manb’alardan emas,balki 1922 yilgi Arab alifbosiga asoslangan yozuvdagi nashrdan olib, tadqiq etgan.
Bu ishning yana bir fazilati shuki, tadqiqotchi o’z ishida bu to’plamga kirgan she’rlarning alohida indeksda shoirga xos bo’lgan til xususiytlrini tadqiq etadi.
Bu – juda muhimdir. Chunki ko’p hollarda ayrim adabiyotshunoslar Cho’lponning o’ziga xos tilini shu kungi tilga moslashtirishga harakat qiladilar.

Xorijlik bir tadqiqotchi T.O. imzosi bilan “Cho’lponning “Uyg’onish” degan kitobi haqida ” nomli maqolasida, shu toplamga kiran shoir she’rlarini yuqori baholab, xususan shularini yozadi: “O’zbekistonning, umuma turk qavmlarining sevgili shoiri bo’lgan Cho’lpon o’zining birinchi she’rlar to’plamiga “Uyg’onish” degan nom bergan. Bu – bejiz emas. 20-yillar Turkistoda Milliy Uyg’onish davri bo’lib hisoblanadi. .. Cho’lpon Turkiston xalqining orzu-istaklarini, dard-alamlarinu she’rlarida nihoyatda ustalik bilan, ta’sirli bayon qilib brgan,,,” [Qarang: “Milliy Tturkistom”,1975 yil. 134 A son, 29-bet].

===========================
MUNDARIJA:

1-bo’lim: Yurt Qayg’usi – Og’riganda ,……………………………
Kuz ,……………………………………
Yupanmoq istagi ……………………..

2-bo’lim: Umid va Imon – Xalq,……………………………………
Men Qochmadim,………………………
Kel Beri ……………………………….
O’tli suv,……………………………….
Vijdon Erki,……………………………
Kurash,…………………………………
Yurt Yo’li……………………………..

3-bo’lim: Cho’rilar Uchun – Sharq Qizi,……………………………
Men va Boshqalar,…………………..
Navro’z kunida………………………
4-bo’lim: Sezgilar – Barg,…………………………………………….
Nima?…………………………………………..

5-bo’lim: Sevgi – Qizarish,………………………………………….
Kulmak istading,…………………………………
Ziya-yi Qamar,…………………………………..
Sendan Yiroqda,…………………………………
Ketkaningda……………………………………..
1-bo’lim: YURT QAYG’USI

OG’RIGANDA

Bo’g’iq, qisiq, asabiy bir ko’ngil bilan tun va kun
To’shakda, o’ylar orasinda ingrab yotmak
Og’ir… qiyin…
Bu yotishning so’ngi, so’ngi kelsun!
Yozilmaganmi bu tunlar so’ngida tong otmak?

Ko’zimda erta va kech bir yig’in xiyol ochilar,
Xayol bilan ko’raman, ko’k yuzi bulutli kabi,
Butun ko’ngil va yuraklar olovli, o’tli kabi;
Bulut ko’zidan esa yerga og’u –yosh sochilar.

Mening o’yimmi qora? Yoki yurt ko’kida bulut,
Quyuq bulut to’dasi qonli yosh to’kib yig’lar?
Menim bu xasta dilimni yana nechun tig’lar?
Menim-da ko’ksima boqmoqchi istar ul bir o’t?

Bo’g’iq , qisiq bu ko’ngil kuchli o’t bilan yonadir,
U o’t orasida yurtning xayoli jonlanadir…

922 yil, 11 Fevral, Buxoro.

KUZ

Ko’m-ko’k ekan, sarg’aydilar yaproqlar –
Og’riq, mag’lub, tutqun Sharqning yuzidek.
Bo’ronlarning ko’zlari, kim o’ynoqlar,
Golib G’arbning qonga to’lgan ko’zidek,

Qora bulut to’dasi kim ko’klarni –
Sharqni yopgan parda yanglig’ yopmushdir.
Kuz qo’shini – og’u to’lug’* o’qlarni
Yoz bag’riga hech sanoqsiz otmishdir!

Balo yanglig’ qator-qator chizilib,
Ko’k yuzidan qarg’alar ham o’talar.
Sharqdek ichdan yashiringina ezilib,
Ko’p jonlilar so’nggi tinni kutalar.

Butun borliq – chog’lik o’chish** oldida,
Sovuq… qora qishga ko’chih oldida.

921 yil, Noyabr 1, Buxoro.

YUPANMOQ ISTAGI

Bilmadim ko’nglimni yupatgay kimlar:
Tog’larmi, toshlarmi* yo oqar suvlar.
Yoki kishanlardan bo’shalgan qullar,
Yoki sevilmasdan tashlangan tullar?

Yoki oydin tunda ko’zimni olmay
Ko’klardan yupatqich yulduz axtaray?!
Yoki tong chog’ida sabo yupatg’ay,
Yoki oydan tomgan vafosiz nurlar?

Yoku ko’z yoshidan yig’ilgan bir ko’l
Bo’yida egilgan tolda bir bulbul
Sayrasa, yig’lasa, ma’shuqasu gul
Kulganda yupatgay ko’ldagi hurlar?

Charchagan yo’lovchi yo’ldan adashsa,
Tekis yo’l qolsa-da, tog’larni oshsa,
Yo’lni ko’rsatuvchi yulduz-da qochsa,
Shunda yupatgaymi yalang’och cho’lllar?

Erkin dalalarning erkin sultoni,
Sonsiz podalarning yolg’iz cho’poni
Nay chalib tog’lardan istasa yorni,
Balki yupatgusi “yor” degan kuylar?

Turmushda, xayolda… har bir narsada
Yolg’iz aldanishni ko’rgan bir banda
Borliqqa qarg’ishlar yog’dirgan tanda
Balki yupatgusi u achchiq so’zlar?

Dengizlar qaynasa, toshsa suvlari,
Kesilsa yo’lchining istak yo’llari,
Dengizga aylansa o’ng va so’llari,
Balki yupatg’usi ho’llangan ko’zlar?

Ko’ngilda uyg’onsa yengil havaslar,
Uzilsa, buzilsa oltin qafaslar,
Birga ichishsalar bir to’da mastlar,
Balki yupatgaylar o’ynoqi qizlar?

O’ylangan o’ylarga ko’ngil yupanmas,
Ko’ngilning istagi o’y bilan qonmas,
Aytarlar bu tunda yorug’ sham yonmas,
Chaqmasa gugurtni asl o’g’illar….

922 yil, iyun 9, Jumabozor stantsiyasi (O’rta Osiyo Temiryo’li).

2-bo’lim: UMID va IMON:

XALQ

Xalq dengizdir, xalq to’lqindir, xalq kuchdir.
Xalq isyondir, xalq olovdir, xalq o’chdir…
Xalq qo’zg’alsa kuch yuqdir, kim to’xtatsin.
Quvvat yo’q, kim xalq istagin yo’q etsin.
Xalq isyoni saltanatni yo’q qildi.
Xalq istadi, toj va taxtlar yiqildi…

Xalq istagi*: ozod bo’lsin bu o’lka,
Ketsun uning boshidagi ko’lanka.
Bir qo’zg’alur, bir ko’pirar, bir qaynar,
Bir intilur, bir hovliqar, bir o’ynar,
Yo’qlikni-da, ochlikni-da yo’q etar,
O’z yurtini har narsaga to’q etar…

Butun kuchni xalq ichidan olaylik,
Quchoq ochib xalq ichiga boraylik!

921 yil, 7 Sentyabr, Buxoro.

MEN QOCHMADIM
(Toshkentdagi o’rtoqlarimg’a)

Men qochmadim! Nega meni “qochdi” deb,
Yo’qg’a buncha shovqun-suron qildingiz?
Quchog’ini “o’zlig”iga ochdi deb,
Oq ismimga qora zanjir ildingiz?

Men “o’zlik”dan ko’pdan beri uzilib,
“Ko’plik” ichra botib ketkan tanamen.
U “ko’plik”ning qayg’usida cho’zilib,
Quloch otib, suzib yurgan – yana men.

Men yangiliklar o’lkasidan sinmag’an*
Bir qanotni taqib olib, qo’zg’aldim;
Shu yo’limda yaproqlari so’lmag’an
“Yosh yag’och”ning soyasida to’xtaldim.

Ikki ko’zim yalt-yult etib ko’kimdan
Tilagimning yulduzini qaraydir.
Chog’-chog’ yig’lab, o’tib ketib o’ngimdan
Qora bulut, uning yuzin qoplaydir.

Biroq yana uning yuzi ko’rinib,
Ko’zlarimni qamashtirib qo’yadir.
Qilich botib, xanjar dilga urunib,
Tunga yana qaysi qarash to’yadir?

Men qochmadim! – men tilakni izlaymen,
Qanot kuchlik, borgan sari tezlaymen!

921 yil, Buxoro.
***

O’TLI SUV

Zo’r dengizning to’lqinidir, bag’rimda
Yuz yillarning qonli qo’rqinch izi bor.
Yumshoq suvdan birikirgan og’zida
Shafqat bilmas isyonlarning so’zi bor!

Qanday mag’rur axmoqlar, kim tinch yerda
Tot olurlar uni qarg’ab, so’kmoqdan.
Yo’lchi bo’lib, yo’lga chiqqach, bu yerda
Jon berarlar dahshatidan, qo’rqmoqdan.

Qora bulut ko’zlaridan ko’p choqlar
Hovuch-hovuch yangi kuchlar oladir.
Ey tinch yerda kular yuzli o’ynoqlar,
Sizga yolg’iz qovog’ini soladir.

Savatingiz, xurjuningiz ko’rdi, kim
Ko’z yoshlari qayg’ular-la to’lmishdir.
Uchib o’tkan yo’lchilardan so’rdi, kim
Qo’lingizda jon yigitlar o’lmishdir.

Ko’pirar ul, hovliqar ul, toshar ul,
Go’ringizdan na’ra tortib oshar ul!..

922 yil, Mart 22, Toshkent.
***

KEL BERI

Kel menga, kel, kel menga,
Quchog’imni ochganmen.
Turmush – haqiqat bo’lsa,
Borlig’imni otganmen.

Men kuchli, menda isyon,
Men – to’lqin, menda tug’yon.
Ko’pirurmen, tosharmen,
Chegaramdan osharmen!

To’fonim elni bosar,
Turmush tog’larin oshar
Va o’lmas, mangu yashar!..

921 yil, Senyabr 21, Devonabog’.

VIJDON ERKI

(Tutqunlarg’a)

Ey tutqunlar, ey ezilgan,
Ey qiynalg’an yo’qsul ellar!
Ey umidsiz, eh chizilg’an
Dor oldiga… oppoq dillar!

Ey bevalar, bechoralar,
Ey bog’lang’an kishanlarga,
Ey erk uchun ovoralar,
Ko’p yalinmang siz ularg’a!

Bo’rilardan omon kutmak
Tentaklarning ishidir ul.
Har ma’nini hatlab o’tmak
Turmushda eng to’g’ri bir yo’l.

Zulm oldida har bir narsa,
Ehtimol, ki bo’ynin egar.
Agar zukm avjga kelsa,
Ko’k boshi-da yerga tegar.

Hayvonlarg’a, insonlarg’a
Zolim ega bo’lmay qolmas.
Faqat erkin vijdonlarg’a
Ega bo’lmak mumkin ermas!..*

Iyun 1922, Samarqand.
KURASH

Baqirg’uvchi, o’kirguvchi bir tovush
Botirlarning jon so’rag’an tovshidir.
Yiqitguvchi, ag’darguvchi qo’zg’alish
Yaqindagi zo’r kurashning boshidir.

Tentaklardek borar yerin bilolmay,
Unda-bunda o’zni urgan dushmandir.
Keng yurakda tura olmay, sig’olmay,
Toshib ketkan yo’qsildagi imondir.

Ulug’, qattiq ag’darguvchi bir kurash,
Yo bor bo’lish, yo yo’q bo’lish,
Yo’q – yarash!

921 yil, Mart 8, Toshkent.

YURT YO’LI

Uzoq… og’ir yo’lg’a chiqqan yo’lchimen,
Bu yo’llarda qilag’uzim yulduzdir.
Men yurtimning pok istakli kuchimen,
U yulduzning tugalishi kunduzdir.

Tomirlarim, olov kabi qaynag’an
Qonlarini kechmishlardan olmishdir.
Bilagimda irg’ib, chopib o’ynag’an
Unutma, kim oyoqlaring tolmishdir.

Uzoq yo’lning yo’lchisimen, boramen,
Istagimni bu yo’llardan olamen.

922 yil, Dekabr 12, Buxoro.

3-bo’lim: CHO’RILAR UCHUN

SHARQ QIZI
(Singlimga)

Aytalar, kim sovuq, shumli qora qish
O’tib ketib, kelmish chiroyli bahor.
Gulga oshiq bo’lib, sayrar emish qush,
Gul ham ul qushlarga nozlanib qarar.

Aytalar, dalada yer beti tamom
Ko’m-ko’k duxobadan ko’ylaklar kiymish.
Xo’rozlar chaqirib, yuzin ochsa tong,
Saboning labini oshiqlar emmish…

Har kimda bir shodlik, har kimda bir ruh,
Har kim kulib qarar emish dunyog’a.
Xatto, chol-boboylar aytalarmish: “Uh
Chiqib yursang edi yozgi havog’a!”

Faqat men bir o’zim, Sharqning bir qizi
Bahor kelganini ko’rmay qolamen.
Uzun, qora qishning ketmasdan izi
Uning do’sti – kuzni kutib olamen.

Menim uchun yorug’ dunyo rohati –
To’rt devor ichinda ko’zlar o’ynatmak.
Menim uchun ulug’ shodlik soati –
Telba ko’kragimda o’ylar uyg’otmak…

Men bir Sharq qizimen, Sharqning o’zidek
Butun tanim, jonim – xayol uyasi.
Menim qora ko’zim kiyik ko’zidek
Belgisiz ovchining o’qin ko’rgusi….

Aytalar, kim yozda har bir jonivor
Erkin nafas olar, shodlanar, yayrar…
Aytmaylar, kim Sharqda borliq xotinlar
Ul yorug’ dunyoga ne zamon kirar?

920 yil,Aprel 22, Toshkent.
MEN va BOSHQALAR
(O’zbek Qizi Og’zidan)

Kulgan boshqalardir, yig’lag’an menmen,
O’ynag’an boshqalar, ingrag’an menmen.
Erk ertaklarini eshitkan boshqa,
Qullik qoshig’ini tinglag’on menmen.

Boshqada qanot bor, ko’kka uchadiir,
Shoxlarg’a qo’nadir, bog’da yayraydir.
So’zlari sadafdek, tovushi naydek
Kuyini har yerda elga sayraydir.

Menda-da qanot bor, lekin bog’lang’on…
Bog’ yo’qdir, shox yo’qdir, qalin devor bor.
So’zlari sadafdek, tovushi naydek.
Kuyim bor. Uni-da devorlar tinglar…

Erkin boshqalardir, qamalg’on menmen,
Hayvon qatorida sanalg’on menmen.

Aprel 1921 yil, Toshkent.

NAVRO’Z KUNIDA

Xira, o’chkan, kirlik, kuchsiz dillarga
Yorug’ yog’du turmush sepgan yangi kun
Sira sevinch bermas o’zbek qiziga,
Yo’qsa ung’a mangulikmi qora tun?

Necha yuz yil kishanlarda entikkan
Qashshoq, yo’qsil, tutqunlarga erk berar,
O’zbek qizi: “Boshqalarga erk bergan
Menga qani erking?..” desa, ne deyar?

Ko’klardagi dona-dona sochilg’an
Yulduzlarmi ezgu kunni olqishlar?
Kimga tegar yulduz ko’zdan otilg’an
Achchiq gina, la’natlaru qarg’ishlar?

Guloy, To’ti, Qumri, Oyxon, Yorqinlar
Navro’z kuni devorlarg’a qaraylar.
Ko’chalarda er-qizlardan* oqinlar,
Tutqunlarning yonlarig’a kirmaylar.
Qatorlarg’a ularni ham olmaylar,
Tutqunlarni kishiga ham sanmaylar…

Tutqunlarning ko’z yoshlari bahorning
Shudringidek go’zallikni ho’llaylar.
“Go’zallikni sevdim ” degan erkinlar,
Ko’rib turib uyalmaylar. O’lmaylar!..

Navro’z kuni erksizlarga erk berar,
O’zbek qizi erkli kunda bo’sholmay,
Zindon kabi tor uyidan chiqolmay,
Qalin, og’ir devorlarni yiqolmay,
Borlig’ini keng dunyoga otolmay,
Chin erk kunni kuta-kuta telmirar…

921 yil, Aprel 27, Toshkent.

4-bo’lim: SEZGILAR

BARG

Jonlandi, yashardi, ko’kardi qarashim,
O’zimda bir turli erkinlik sezamen.
Ko’nglimda qolmadi shu tinda g’am-g‘ashim,
Umidning ipaklik qilini cho’zamen.

Shu chog’da, shu bog’da har narsa yumshoqdir
Har narsa ko’kargan, har narsa yashnaydir.
Shu bog’da, shu chog’da har narsa oppoqdir,
Quyosh-da nurini hovuchlab tashlaydir.

Ariqda suvlarning o’ynoqi qo’shig’i
Shoxlarda uxlgan barglarni uyg’otdi.
Ayniqsa, shamolning u yumshoq sho’xligi
Shoxlarda barglarni titratdi, o’ynatdi.

Qip-qizil qanotli kapalak, yo’lida
Uchratdi chiroyli chizanak qizini,
Kapalak tikilgach, u qizcha qo’lida
Ushlagan yaproq-la berkitdi yuzini.

Oltinli qo’ng’izni bolalar ushlashib,
Ip bilan ko’klarga uchirib o’ynaylar.
Qullikni sevmagan yo’qsilni kuchlashib,
Nimaga o’zining erkiga qo’ymaylar.

Lablarim shu tunda chanqag’an, qizarg’an.
Kavsarning suvidan sharoblar istamas.
Farishta qiliqli, malika qizlardan
Chanqoqni bosuvchi bir o’pich so’ramas.

Ko’klardan malaklar qiz bo’lib tushsalar.
Yana men o’tlarni qo’ynimga qo’ymaymen.
Qo’ynimga to’lsalar, qo’ynimdan toshsalar
Gullarning hidlari… Men sira to’ymaymen.

O’pmaymen shu chog’da farishta-malakni,
O’pamen butoqda titragan bir bargni…

1922 yil, May 12, Buxoro.

NIMA?

Bir-ikki yaxshi so’z aytding,
Holimni anglaganingmi?
Ko’zlarni qayg’ili etding
Holimg’a yig’lag’aningmi?

Yotliklar bitdimi endi,
Ortiq men senga yaqinmi?
Qarg’ishlar bitdimi endi,
Oldimmi eski haqqimni?

To’ydirgich, qopqora tunlar
Yopqichni oldimi bizdan?
Yurgaymi yog’duli kunlar
Sen boskan “sevgili” izdan?

Ko’klamning oldini to’skan
Zulmatlik qishmi yiqildi?
Bo’ynig’a lolalar oskan
Ko’klammi o’rniga keldi?

Ko’nglimda sirli qoqilg’an
Ko’nglumning sarposidurmi
Yo ko’kda ynglish otilg’an
Bir yulduz kurrasidirmi?

Bir so’zla, birgina so’zla,
Qoldirma shuba ko’ngilda!

922 yil, Iyun 22, Toshkent.

5-bo’llm: SEVGI

QIZARISH

Nechun qizardi yuzing qip-qizil anor yanglig’,
Dilingda o’ynoqi bir sharpa o’tdimi shoshilish?
Ko’zingda kuchli xavaslarning izlari qolmish…
Qizarmog’ing, yo’q esa, sirli ipkami bog’lig’?

Qizarg’aningda labingdan-da bir tilak uchdi,
Uning qanotlari ko’glimga g’amli yel urdi.
Oyimni ul tilagin birla ilgari surdi
Va ko’kda bir to’da aldmchi sevgilar quchdi…

Nechun, nechun yana ko’zlarda tomchilar o’ynar?
Nechun, nachun bu alamlarni ko’mmadik birga?
Nechun, ularni tashiylikmi* so’ng qo’nuq – go’rga?
Nechun yuzing yana so’lg’un, nechun uzun o’ylar?

Labingda birgina so’z bor, faqat deya olmaysen,
Nechun uni demakka kechnishingmi qo’ymaydir?
Nechun meni ko’rganda endi so’zlay olmaysen?
Nechun sening qarashing o’yga hech to’yolmaydir?

Bir oz… bir oz so’zla. Anglatib ber sen,
Labingda mangu yopiq qolmasun u birgina so’z.
Go’zal chechakdek ochilsun so’nuk va so’lg’in yuz
Va men-da dardingga bir chora, bir shifo topayin.

Labingda qolsa u so’zlar yana o’shal qizarish,
Yana ko’nglingda xaromi va o’ynoqi sharpa,
Yana so’ish va o’chish… mangu, doimo qarg’ish,
Bitar, ketar shu balolar… labingga jon kirsa!

Nechun yuzingda qizil cho’g’ kabi yonish, qizarish?
Yararmi menga-da bilmak, nechun, nechun bu ish?

922 yil, Fevral 5, Buxoro (Harbiy Xastaxona)

KULMAK ISTADING

Ne uchun kulmak istading, go’zalim?
Yo’qsa so’lmoqdi lablaringning ishi…
Ne uchun tishlaringning berkinishi
Bu yo’li bitmak istadi, malagim?

Sen, ki kulmak bilan vujudimni
Ba’zida sevgiga ko’tararding.
So’ngra birdan yana cho’kar erding
Eski, behuda, keng xayollaringga.
Ol qo’limni bir oz-da qo’llaringga,*
Ko’kka behuda qo’yma dudimni!

Sevgi – dard, sevguvchi-da – bir tentak.
Sen-da tentakdan e’tiroz etasen.
Qochasen. Oh, faqat odosh ketasen.
Istaging bormi, kim borib yetasen?**
Qayda bo’lsang-da, g’irt bo’g’ar sevmak,
Sevgidan kechmak istasang, go’zalim,
Tashla, behuda o’ydir ul, azalim.

Menga bir kulmak istading, malagim.
Kul, ki kulsun kulolmagan tilagim!

922 yil, Yanvar 4, Buxoro [Harbiy Xastaxona].

ZIYA-YI QAMAR
(Usmonlicha)

Qamar ziyasini dokdukche dalg’ali dengize,
Gelir xayolime gechmish o umr-i ishq-i heves.
Yuzung ziyasini serpdikche bu soluq bengze
Go’ngul telatuna bashlar; faqat yuzunde qafas.

Go’ngul qafesda telamla ug’rashirken ben,
Zavolli ben gine avare ishqing ardindan
Qoshar, gider. Gine emeli bulmayaraq
Do’nar, gelir, dok’kerim qatrler…sefef gibi aq!

Dengiz miyab-i kebud ile ishte chalqanaraq
Telatumunda mudavim… ben ishte aldanaraq
Go’ngul telatum ile “ishq gel, biriqma!” derim,
Ve sho’yle ishq-i serabing elinde jom verir idim.

Dengiz telatumi ustunde bir yig’in periler,
Beyaz, hafif sise benzer zarif telbisle
Qamar ziyasini o’qshar ve raqs eder, sevinir.
Dengiz quchag’i – o’yun baqchasi guler, oynar.
Ben ishte sevgili umudler … ve song teneffusle
Nefes alir ve gine rahima girer, giderim,
Bu yo’lda janum, hich shubhasiz, feda ederem….

Qamer ziyasinin serper o dalg’ali dengize
Yuzung ziyasini serper bu sopsoluq bengize.

922 yil, Fevral 2.

SENDAN YIROQDA…

Yiroqlashdim, uzoqlashdim bir necha kun sendan,
Hol so’rab ko’r mendan,
Nega muncha og’ir keldi bu yiroqliq menga,
Anglatayin senga!
Chunki sening qarashigda men ayriliqni o’ylamay
Ko’zlaringga tikildim.
O’zligimga, borlg’img’a baho qo’ymay, sanlamay
Yerga qadar egildim.
U ko’zlarning toshqinida baliq kabi suzganmen.
Ayrliqni o’ylaymi?
Boshqa dunyo, bosqa o’ydan bog’lanishni uzganmen.
Senga qarab to’yaymi?
Mana endi bir nacha kun sendan yiroq qoldim-da,
Qayg’ularg’a ko’mildim,
Ayriliqda qayg’u ichra ulishimni oldim-da,
Ko’zlaringni xo’b bildim.
Endi senga ko’ngil dardin butkul ochib beraymi?
Istaysanmi sen shuni?
Istamasang, qistamaymen… Oldin seni ko’raymi,
So’ng aytaymi men uni?
Yaxshi,… endi qanotimni rostlayin,
Uchib borib oldin seni topayin,
So’ng dardimni ochayin@

922 yil, Aprel 11, Toshkent.

KETKANINGDA
(Kleupatraga)

Ketdingmi manguga tashlab,
Qoldimmi qayg’larim-la?
Hijronning* kuyini boshlab
Yig’lovchi cholg’uvlarim-la?

Sevgimdan so’nggi malaklar
To’p-to’g’ri ko’kkami uchdi?
Ko’nglimdan toza tila klar
Yovningmi bag’rig’a tushdi?

Ortiq sen mendan uzoqda
Ko’zlarni o’ynatasenmi?
Ortiq sen boshqa buloqda
Dillarni qaynatasenmi?

Ortiq sen undagi bog’da,
Ortiq men yakkkami qoldim?
Faryod yo’q… barcha jahon jim,
Yer yutsa yaxshi shu chog’da!…

Ketdingmi sen meni tashlab?
Qoldimmi qayg’umni boshlab?

1922 yil.

 

Изоҳлар:

“Наврўз кунида”
* Бу шеърнинг 12-мисрасидаги бу сўз Ҳ.Ўз. нашрида “мелъанетлер” деб ўқилган [Қаранг: Х. Ўзбай нашри, Colpan’in Siirleri. Анкара, 1994, 300-бет]

“КУЗ”
* Бу шеърнинг 7-қаторидаги “оғу тўлуғ ўқларни” О.Ш. нашрида “оғу булут ўқларни” деб, хато ўқилган [Қаранг: О.Ш. нашри, 414-бет]..

** Бу ўринда жумла “ўчиш олдида” бўлиши керак. Ҳ. Ўз. нашрида “учиш олдида” бўлиб қолган [Ҳ. Ўз. нашри, 282-бет].

“ЮПАНМОҚ ИСТАГИ”
* О.Ш. нашрида “боғларми, тошларми …” деб, хато берилган [Қ.: ўша нашр, 439-бет],

“ХАЛҚ”
* Ҳ.Ўз. нашрида “…истесе” бўлиб қолган [Қ.: оша нашр, 288-бет].

“МЕН ҚОЧМАДИМ”
* Бу жумлани Ҳ. Ўз. мутлақо бошқача талқин қилган: “Мен менгилер ўлкесиден санаған” [Қ,: Ўша асар, 288-бет]

“ЎТЛИ СУВ”
* Ҳ.Ўз. нашрида бу сўз “Тўлқинидир” деб ўқилган {Қ.: Ўша асар, 290-бет}.

** Бу шеърнинг 4–қаторидаги “асрами” сўзи О. Ш. нашрида ўринсиз берилган.
[Қ,: Ўша асар, 428- бет].

“ВИЖДОН ЭРКИ”
* Бу шеър “Уйғониш” тўпламининг бир қатор нашрларида берилмаган, хусусан турк олими Хусейин Ўзбой ҳам бу шеърни “Уйғониш” шеърлар тўпламига киритмай, алоҳида “Илова Шеърлар” сарлавҳаси остида беради [Қаранг: Colpan’in Siirleri. Metin Aktarma. Inceleme. Dr. Huseyin Uzbay,
Ankara, 1994, 526-527-бетлар.]

“КУЛМАК ИСТАДИНГ”
* О.Ш. нашрида “Баъзида севгига кўтарардинг”. [Қ.: Ўша асар, 426-бет].

“Зия-йи қамер” (Усмонлича). Чўлпон ўз ижоди давомида ўндан ортиқ шеърларини Усмонли турк тилида ёзган. Мазкур шеър ҳам шундай шеърлардан биттаси. Бу шеърни ўзбек ўқувчиларига транслитертсия қилганимизда, Усмонли турк тили ифодалайдиган махсус ҳарфлар шу кунги ўзбек алифбосида бўлмаганлиги сабабли, биз бу шеър матнига [й], [қ], [ғ], [ч], [ш] каби ўзбек ҳарфларини киритишга мажбур бўлдик.

“КЕТКАНИНГДА” (Клеупатрага)
* О.Ш. нашрида “ҳижронлик” деб берилган. [Ўса асар, О.Ш. нашри, 441-бет]

“Наврўз кунида”* Бу сўз О.Ш. нашрида “эркаклардан” деб ўқилган [Қ,: Ўша асар, 302-бет].

ҚИЗАРИШ”
* Бу сўз О.Ш, нашрида “ташладинг” деб ўқилган [Қ. Ўша асар. 428-бет].

“КУЛМАК ИСТАДИНГ”
*Бу сатр О,Ш. нашрида “О, қўлимни бир ол-да қўлларингга” деб ўқилган [Қ.: Ўша асар, 426-бет].
** О. Ш. нашрида бу сатр тушиб қолган [Қ.: Ўша асар, 426-бет].

“КЕТКАНИНГДА”
* Бу сўз О. Ш. нашрида “ҳижронлик” деб берилган [Қ.: Ўша нашр, 441-бет].

Нашрга тайёрловчи, сўзбоши ва изоҳлар муаллифи Хайрулла Х.Исматулла, АҚШ.

www.munosabat.org

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterEmail this to someoneShare on LinkedIn